Trong những cái tên làm nên văn hoá ẩm thực của Hà Nội như: Cốm làng Vòng, Bánh cuốn Thanh Trì, Chả cá Lã Vọng … ta không thể không nhắc đến Rắn Lệ Mật. Cái tên ấy đã ngắn bó với lịch sử lâu đời của một ngôi làng có từ thế kỉ XI.
Theo tương truyền vào đời Lý Thái Tông (1028 –1054), công chúa cưng của vua thường bơi thuyền thưởng ngoạn trên dòng Thiên Đức (sông Đuống). Một ngày nọ, không may công chúa bị đắm thuyền chết đuối, tìm mãi chẳng thấy xác. Vua ra lệnh nếu ai vớt được thi hài công chúa thì sẽ phong chức tước và thưởng công rất to. Rất nhiều tướng sĩ triều đình cùng thanh niên trai tráng các làng xã tham gia, nhưng họ đành bỏ cuộc.
Duy chỉ có chàng thanh niên họ Hoàng ở Lệ Mật, thông minh, can đảm, thạo nghề sông nước lại giỏi bắt rắn, đã kiên nhẫn tìm kiếm rồi dũng cảm chiến đấu với thuỷ quái giữa vùng nước xoáy, cuối cùng chiếm lại và đưa được ngọc thể của công chúa lên bờ. Vua giữ lời hứa, phong chàng là quan lớn trong cung và ban thưởng nhiều vàng bạc gấm vóc.
Nhưng chàng từ chối tất cả, chỉ xin vua cho đưa dân nghèo Lệ Mật và mấy làng lân cận sang khai khẩn vùng đất phía Tây kinh thành Thăng Long làm trang trại. Được vua ưng thuận, khuyến khích, chàng dẫn dân chúng Lệ Mật vượt dòng Nhị Hà (sông Hồng) sang khai hoang miền đất mé Tây Thăng Long. Dần dần, vùng đất trở nên trù phú, được coi là khu nông nghiệp truyền thống của kinh đô, mở rộng thành 13 trại ấp mà sử sách vẫn gọi là khu “ Thập Tam Trại” (nay thuộc địa bàn quận Tây Hồ - Hà Nội).
Sau khi chàng mất, dân làng lập đình thờ chàng, suy tôn chàng Đức thánh Hoàng, trở thành phúc thần bảo hộ, chống bọn ác thần, đem lại yên bình, thịnh vượng cho làng xã và ban phúc đức cho mọi người.
Theo gương chàng, dân chúng Lệ Mật ngoài việc trồng trọt chăn nuôi, chế thuốc còn giữ vững, phát triển mạnh nghề bắt rắn, nuôi rắn. Từ đó cứ đến ngày kỵ của chàng (ngày 23 tháng 3), con cháu 13 trại xưa lại kéo về làng cũ Cựu Quán dự lễ hội tưởng niệm người đã có công mở làng lập ấp. Người dân Hà Nội ngày nay vẫn có câu ca:
“Nhớ ngày 23 tháng 3
Dân trại ta vượt Nhị Hà thăm quê
Kinh quán, cựu quán đề huề
Hồ Tây cá nhảy đi về trong mây”
Ngày nay, Lệ Mật là một làng độc đáo, sầm uất, vừa cổ kính vừa hiện đại, thuộc phường Việt Hưng, quận Long Biên, Hà Nội. Nơi đây có rất nhiều người thợ, nhiều dòng họ giỏi việc bắt rắn - đặc biệt là họ Nguyễn và họ Trần, hàng trăm hộ nuôi rắn, mấy chục nhà hàng đặc sản rắn, một số chợ buôn bán rắn và nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật về rắn được tổ chức rầm rộ hàng năm. Rắn được săn bắt về đây, nuôi dưỡng và chế ngự, trở nên phổ biến, thân thuộc, gần gũi như chó, như gà vậy.
Con rắn là biểu tượng của làng, nghề rắn là nghề cơ bản hoặc duy nhất của nhiều gia đình. Lệ Mật thực sự trở thành trung tâm giao dịch về rắn của toàn miền Bắc, đồng thời là làng rắn nổi tiếng ở Việt Nam và trên thế giới.
Lúc đầu dân làng Lệ Mật chỉ nuôi rắn để ngâm rươụ làm thuốc bổ, chữa các bệnh như đau lưng, suy nhược thần kinh, thận… Do có sự giao lưu về kinh tế dần dần Rắn Lệ Mật đã trở thành đặc sản của người Hà Nội và khách gần xa. Nhưng cũng chỉ có một vài món rất đơn gian được chế biến từ rắn như: rắn ướp muối tiêu nướng trên than hoa, rắn bóc sống (lột vỏ) xào với hành, tỏi, rắn băm nhỏ xào giòn...
Hiện nay rắn đã được thương mại hóa đến mức cao nhất. Các nhà hàng có thêm nhiều món ăn mới hơn, thoả mãn khẩu vị của tất cả khách hàng. Bước vào nhà hàng thực khách sẽ được chọn rắn và tự tay chủ quán sẽ tự tay cắt tiết và làm thịt.
Chỉ riêng một con rắn người ta cũng có thể chế biến tới hơn chục món ăn như: Cháo thịt rắn, xôi mỡ rắn, miến thịt rắn, thịt rắn xào mềm, xào lăn, xào bánh đa, xào miến, da rắn xào mềm; các món rán như gan rắn bao trứng, thịt rắn bao lá lốt, rắn tẩm bột, rắn nhổi thịt, chả rắn, rắn rán khúc, có món sườn rắn rang giòn xúc bánh đa.
Các món nộm: rắn nộm hoa chuối, nộm rau ngót. Các món nướng: thịt rắn nướng ngũ vị hương, gan rắn nướng ngũ vị, nướng khúc lá chanh, nước bao dân dã. Các món hầm: rắn hầm sả gừng, rắn hầm mía sả, rắn om. Rắn tẩm thuốc bắc, đuôi rắn luộc, luộc cả con. Đặc biệt món lẩu rắn và thịt rắn hấp lá bưởi rất hấp dẫn thực khách.
Cách thưởng thức món ăn từ rắn cũng thật khác lạ và không phải ai cũng có gan thưởng thức những món ăn này. Bởi ngay từ lúc chứng kiến cách mổ rắn của chủ quán bạn sẽ có một cảm giác rùng rợn khó tả. Đặc biệt ngay từ ban đầu thực khách sẽ được thưởng thức rượu tiết và mật rắn, có thể sẽ thêm quả tim sống vào trong rượu nếu khách yêu cầu.
Cùng với thời gian, cái tên Rắn Lệ Mật đã trở nên quen thuộc với người dân mọi miền đất nước và đã vượt ra khỏi ranh giới lãnh thổ Việt Nam để đến với bạn bè bốn phương. Nếu một lần đặt chân tới mảnh đất Lệ Mật với nhiều di tích lịch sử như Đền Lệ Mật, được xem màn múa rắn truyền thống của dân làng, chắc hẳn cảm giác thú vị sẽ còn theo bạn mãi.
Hãy thử một lần đến và cảm nhận sẽ khiến bạn yêu thêm cái gọi là Văn hoá Ẩm Thực của đất Hà Thành - xứ kinh kì của Đất Việt.
